Mətn necə yazılır? Yaxşı mətn yazmağın 7 addımı

Yaxşı yazmaq istedad məsələsi kimi görünür, amma əslində prosesdir. Məktəb inşası, iş məktubu, Instagram postu və ya sayt səhifəsi, hamısı eyni addımlarla hazırlanır: nə demək istədiyini bil, kimə dediyini bil, planla, yaz, sonra kəs.

Bu yazıda mətn necə yazılır sualına yeddi addımlıq praktik cavab verirəm. Sonda mətnin əsas növləri, tipik səhvlər və «mətn» ilə «mətin» sözlərinin fərqi də var.

Mətn nədir?

Mətn bir mövzu ətrafında birləşən, məntiqli ardıcıllıqla düzülmüş və bitkin fikir ifadə edən cümlələr toplusudur. Bir-biri ilə bağlı olmayan cümlələr mətn yaratmır: hər cümlə əvvəlkinin fikrini davam etdirməli və ümumi məqsədə xidmət etməlidir.

Yaxşı yazının üç əlaməti var: oxucu onu bir dəfəyə başa düşür, əsas fikri bir cümlə ilə təkrar edə bilir və oxuyub qurtaranda nə edəcəyini bilir.

Mətn necə yazılır: 7 addım

1. Məqsədi müəyyən et

Yazmazdan əvvəl bir sual ver: oxucu bunu oxuyandan sonra nə etməlidir? Öyrənməli, razılaşmalı, almalı, zəng etməlidir? Məqsəd aydın deyilsə, yazı da dağınıq çıxır. Məqsədi bir cümlə ilə yaz və gözünün önündə saxla.

2. Oxucunu tanı

Eyni mövzu müəllim, müştəri və dost üçün fərqli yazılır. Oxucu mövzunu nə qədər bilir, hansı sözləri anlayır, nə qədər vaxtı var? Mütəxəssis üçün izah etdiyin anlayış onu yorur, yeni başlayan üçün izah etmədiyin termin isə onu itirir. Terminlərlə bağlı balansı mətndə aydınlıq yazısında daha ətraflı izah etmişəm.

3. Əsas fikri bir cümləyə sığdır

Əgər əsas fikri bir cümlə ilə deyə bilmirsənsə, hələ yazmağa hazır deyilsən. Bu cümlə gələcək yazının onurğasıdır: hər abzas onu ya izah etməli, ya sübut etməli, ya da nümunə ilə göstərməlidir.

4. Plan qur

Ən sadə plan üç hissədən ibarətdir:

• Giriş. Mövzunu təqdim edir və oxucuya niyə oxumalı olduğunu deyir. Bir-iki abzasdan uzun olmamalıdır.
• Əsas hissə. Fikri addım-addım açır. Hər abzasda bir fikir olsun.
• Nəticə. Əsas fikri yekunlaşdırır və oxucuya növbəti addımı göstərir.

Uzun yazılarda əsas hissəni alt başlıqlara böl. Başlıqları ardıcıl oxuyanda yazının bütün məntiqi görünməlidir.

5. Qaralamanı tez yaz

İlk qaralamada mükəmməllik axtarma. Məqsəd fikirləri kağıza çıxarmaqdır, redaktə sonra gələcək. Hər cümləni yazarkən düzəltmək həm vaxt aparır, həm də fikrin axınını kəsir. Planı aç və bir oturuşda sona qədər yaz.

6. Redaktə et və kəs

Qaralama hazır olanda ən vacib iş başlayır. Lazımsız sözləri, təkrarları və mövzudan kənar cümlələri at. Uzun cümlələri böl. Ümumi ifadələri konkret detalla əvəz et: «keyfiyyətli xidmət» əvəzinə «sifariş 30 dəqiqəyə çatdırılır». Kəsmə üsullarını mətn redaktəsi yazısında, konkret detalın gücünü isə reklam mətnində konkret detal yazısında göstərmişəm.

7. Yoxla və kənar gözə göstər

Sonda orfoqrafiya və durğu işarələrini yoxla, yazını ucadan oxu: ilişdiyin yer oxucunun da ilişəcəyi yerdir. Mümkünsə, yazını mövzudan xəbəri olmayan birinə oxut və ondan əsas fikri öz sözləri ilə deməsini xahiş et. Deyə bilmirsə, mətn hələ hazır deyil.

Mətnin növləri hansılardır?

Azərbaycan dili dərsliklərində mətn quruluşuna görə üç əsas növə bölünür:

Real həyatda növlər çox vaxt qarışır. Yaxşı satış yazısı məhsulu təsvir edir, müştərinin hekayəsini danışır və nəhayət niyə məhz bunu almaq lazım olduğunu sübut edir. Hekayə quruluşu üçün storytelling yazısına bax.

Fərqli məqsədlər üçün yazmaq

• Məktəb inşası. Mövzunu aç, plana sadiq qal, hər fikri nümunə ilə əsaslandır. Giriş və nəticə mütləqdir.
• İş məktubu. Əsas xahişi ilk iki cümlədə de. Oxucu məktubu niyə aldığını dərhal başa düşməlidir.
• Sosial media postu. İlk sətir diqqəti tutmalıdır, çünki qalanı «daha çox» düyməsinin arxasında gizlənir. Bir post, bir fikir.
• Sayt və bloq yazısı. Oxucunun axtardığı cavabı yuxarıda ver, alt başlıqları sual formasında yaz. Ətraflı: SEO üçün mətn yazmaq.
• Brend mətni. Bütün kanallarda eyni ton və üslub saxlanmalıdır. Bunu tone of voice sənədi tənzimləyir.

Yazanda ən çox edilən səhvlər

• Uzun giriş. Oxucu əsas mövzuya çatana qədər yorulur.
• Bir abzasda bir neçə fikir. Oxucu hansının vacib olduğunu anlamır.
• Ümumi, boş ifadələr. «Müasir dövrdə», «böyük əhəmiyyət kəsb edir» kimi sözlər yer tutur, məna vermir.
• Passiv cümlələr. «Qərar qəbul edildi» əvəzinə «direktor qərar verdi» yaz: kimin nə etdiyi aydın olsun.
• Redaktəsiz dərc. Birinci qaralama heç vaxt son variant deyil.

Nəticə

Yaxşı mətn yazmaq üçün istedaddan çox ardıcıllıq lazımdır: məqsədi və oxucunu müəyyən et, əsas fikri bir cümləyə sığdır, plan qur, qaralamanı tez yaz, sonra redaktə et və yoxla. Bu yeddi addım məktəb inşasından reklam kampaniyasına qədər hər yazıda işləyir.

Brendin səsini və mesajını sistemə salmaq istəsən, brendinq və brend strategiyası xidmətimə bax.

Tez-tez verilən suallar

«Mətn» yoxsa «mətin» düzgündür?

Yazı mənasında düzgün forma «mətn»dir. «Mətin» isə ayrı sözdür və «möhkəm, dözümlü» deməkdir, məsələn, «mətin xarakter». Ona görə «mətin yazmaq» ifadəsi səhvdir.

Mətnin quruluşu necə olmalıdır?

Klassik quruluş girişdən, əsas hissədən və nəticədən ibarətdir. Girişdə mövzu təqdim olunur, əsas hissədə fikir açılır, nəticədə yekunlaşdırılır.

Yaxşı mətn nə qədər uzun olmalıdır?

Mövzunu tam açmağa lazım olan qədər. Sosial media postu üçün bir neçə cümlə, bloq yazısı üçün min söz və daha çox ola bilər. Əsas meyar uzunluq yox, hər cümlənin faydalı olmasıdır.

Yazmağı necə inkişaf etdirmək olar?

Müntəzəm yaz, yaxşı müəllifləri oxu və öz yazılarını bir gün sonra yenidən redaktə et. Yazdıqlarını başqasına oxutmaq və rəy almaq inkişafı ən çox sürətləndirən vərdişdir.

Süni intellektlə yazmaq olarmı?

Qaralama və ideya üçün bəli, amma son variantı insan redaktə etməlidir. Süni intellekt ümumi ifadələrə meyillidir, konkret detal, şəxsi təcrübə və brendin səsi isə müəllifdən gəlməlidir.